Nazim Muradov / KKTC

Not: “Hasan Bey Zerdabî’nin “Rusyada Əvvәlinci Türk Qәzetәsi” Yazısının Metin Neşirleri Üzerine Bazı Eleştiriler” başlıqlı yazımız  2017 yılında Yavuz Akpınar Armağanı’nda tam metniyle yayımlanmıştı. Hasan Bey Melikzade Zerdabinin ????, milli matbuatımızın 150. yıl dönümünde söz konusu yazıyı böyük deyişikliklerle yeniden yayınlamaya karar verdik.

Giriş: 19. asrın son çeyreğinde -tam olarak 22 iyul (Temmuz) 1875-de Azerbaycan'da yani eski Çarlık Rusyasına bağlı olan Türk topraklarında milli matbuatımızın tonguçu yani kırlanğıcı, qaranquşu olan EKİNÇİ gazetesinin ilk sayısı yayımlandı. Bu gazeteyi çıkaran kişi ise Azerbaycan milli ziyalılığının, Azerbaycan düşünce tarihinin, Azerbaycan modernleşmesinin en önemli önderlerinden biri olan Hasan Bey Melikzade Zerdabi idi.

Hasan Bey Moskova'da üniversite tahsili almış, hocaları tarafından takdir edilmiş ve kendisine  Moskova'da kalıp üniversitede öğretim üyeliği yapabileceği söylenmiştir. O ise asri gelişmelerin gerisinde kalan halkını düşünmüş, soydaşlarını kalkındırmak için en önemli etkinin eğitim olduğunu kabullenmiştir. Hasan Bey Türk dünyasında modernleşmenin, milli uyanışın öncüsü olmuş fedakar ve passioner bir aydındır. O, Rusyanın en seçkin şehrinde kendisine sunulan imkanları elinin arkasıyla itmiş, memleketine dönmüş, gazete çıkarmış, halkı aydınlatmanın en kestirme yolunun bu olduğunu düşünmüştür. Böylece uzun uğraşlardan sonra 1875 yılının 22 Temmuz tarihinde Türk milli matbuatının ilk temsilcisi olan Ekinci gazetesini çıkarmayı başarmıştır.

I. Zerdabî makalesinin matbu neşirleri üzerine:

Sadece Azerbaycan’da değil, Çarlık Rusya’ya bağlı eski Türk topraklarında çıkan ilk gazetenin (22 Temmuz 1875’te çıkmaya başlayan Ekinçi gazetesinin) başmuharriri ve naşiri Hasan Bey Melikzade Zerdabî’nin kendi gazetesi hakkındaki “Rusya’da Evvelinci Türk Gazetesi” makalesinin 1, 3, 4, 5. varyantlarına ulaşmamızı sağlayan ve onları bize gönderen değerli Prof. Dr. Yavuz Akpınar’a teşekkür ediyor, makalenin bugün itibariyle elimizde bulunan 7 (6 yayımlanmış + 1 yayımlanmamış N. Muradov) nüshası hakkında kısaca bilgi vermek istiyoruz:

I.1. (1905-06): Hayat gazetesinin 28 Dekabr (Aralık) 1905 tarihli 129. ve 2 Yanvar (Ocak) 1906 tarihli 3. sayılarındaki iki bölümden oluşan ilk varyant (Arap alfabeli);

I.2. (1926): Makalenin 1926 varyantı, s. 5-11 (V. Caferov’un kullandığı Arap alfabeli kitap varyantı) – [dil özellikleri ve imlâ yönünden 1905-06 varyantına çok yakındır];

I.3. (1960): Hәsәn Bәy Zәrdabi - Seçilmiş Əsәrlәri - Azәrbaycan SSR EA Fәlsәfә Bölmәsi, Tәrtib edәn: Z. B. Göyüşov (Azәrbaycan Dövlәt Nәşriyyatı, 1960, s. 226-233) (1960, Kiril alfabeli - kitap varyantı);

I.4. (2010): Hәsәn Bәy Zәrdabi vә ƏKİNÇİ (Bioqrafik mәqalәlәr, mәktublar, xatirәlәr, tәdqiqatlar), Söz Azadlığı Mәtbuat Fondu (SAMF), Bakü, 2010, s. 30-35) (2010, Latin alfabeli – kitap varyantı) [4. varyant da 3. varyanta çok yakındır.]

I.5. (2011): Yavuz Akpınar okuması: Prof. Dr. Y. Akpınar “1905’e Kadar Rusya Türklerinde Matbaalar ve Matbuat: 2” (Bkz. Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, Sayı 3, Mart 2011, s. 141-166) ilavesi (s. 162-166) (2011, Latin alfabeli - dergi varyantı). [Y. Akpınar, Zerdabî’nin bu yazısını ilk kaynaktan – Hayat gazetesinin 28 dekabr (Aralık) 1905 tarihli 129. ve 2 yanvar (Ocak) 1906 tarihli 3. sayılarından almış, “Türkiye Türkçesine epeyce yakın bir Azerbaycan Türkçesiyle yazılmış” bu yazıyı “çok az fonetik tasarruf yaparak” hazırlamıştır.

I.6. (2016): Vilayet Caferov okuması (Türkologiya dergisi, № 4, 2016, s. 11-14), Latin alfabeli varyant.

I.7. (2017): Nazım Muradov okuması (2017, Latin alfabeli, önceki okumalar gözden keçirilerek hazırlanan ve ek olarak sunulan varyant.

Biz elimizdeki bu altı varyantın hepsini inceledik ve onların- özellikle metnin Hayat gazetesindeki birinci varyantının- matbu versiyonuna dayanarak 7. varyantı oluşturduk. Görüldüğü gibi, makalenin ilk iki (1905-06 ve 1926) versiyonu Arap alfabeli olup okuma değil, ham metni farklı bir alfabeyle ve matbu olarak yayımlama çalışmalarıdır. Metnin sonraki (bir Kiril ve üç Latin alfabeli toplam dört) versiyonları ise okuma varyantlarını oluşturmaktadır ki onların her birinde belli başlı yanlışlara yer verilmiştir. Yanlışlardan ârî oduğunu iddia etmediğimiz bu yazı ise makalenin özellikle 6. (V. Caferov okuması) versiyonundaki okuma / yazma /neşretme yanlışları düzeltilmeye çalışılarak hazırlanmış ve böylece, yedinci varyantın ortaya çıkma ihtiyacı doğmuştur.

Rusiya’da Əvvәlimci Türk Qәzetәsi

Hәsәn [Hasan] Zәrdabî

Birinci kısım- Hayat gazetesi, 28 Dekabr (Aralık) 1905, Sayı 129, s. 3-4

İkinci kısım - Hayat gazetesi, 2 Yanvar (Ocak) 1906, Sayı 3, s. 3

(Hayat, 1905/129/3) / (1926/5[1]) Dünyada ittifaq olmasa heç bir cәmiyyәt işi bina tutmaz. Bizim sabiq cәmiyyәt-i xeyriyyә bina tutmadığından, teatro oynanan otaq boş qaldığından, aşikâr oldu ki, Müsәlman qardaşlarımızı bir yerә  cәm edib zәmanәyә müvafiq mәktәbxanәlәr açdırıb küçә vә bazarlarda qalan uşaqları oxutmaq olmayacaq. Elmsiz dә bu zәmanәdә dolanmaq mümkün deyil. Əlәlxüsus bizim yerlәrdә ki, qonşularımız elm  tәhsil edib, gün-gündәn irәli gedib, bizim әlimizdә olan mülk-malımıza  sahib olurlar vә bir az vaxtdan sonra biz onlara rәncbәrlik edib onların malını  daşımaqdan ötәri kirakeşlik  edәcәyik. Belәdә nә qayırmalı? Hәr kәsi çağırıram – gәlmiyor,  göstәrirәm – görmüyor,  diyorum – qanmıyor.  Axırda gördüm ki, onları haraylayıb çağırmaqdan, onlara demәkdәn başqa bir qeyri-әlac yoxdur. Olmaz ki mәnim sözümü eşidәnlәrdәn heç bir qanan olmasın. Necә ki, bir bulağın suyunun altına nә qәdәr bәrk daş qoysan, bir neçә ildәn  sonra o su tökülmәkdәn o bәrk daş mürur  ilә әriyib deşilir. Habelә söz dә, әlәlxüsus doğru söz mürur ilә qanmazın başın deşib onun beyninә әsәr edәr. Belәdә mәn onları necә görüm vә görmәk mümkündürmü? Hәr kәs öz qara sandığının üstә oturub onun içindә olana sәcdә edәr vә sandığı doldurmaq fikrindәdir. Amma әtrafda Müsәlman qardaşlar  bir-bir düşmәnimiz әjdahanın ağzına düşüb yox olduğunu gör[müyor] vә  görmәk dә istәmiyor.

Belәdә (1926/6[2]) qәzetә çıxarmaqdan savayı bir qeyri-әlac yoxdur ki, kağızın üstә yazılmış doğru sözlәr qapı-pәncәrәlәrdәn o iman mәnzillәrinә çata bilsin. Heç olmaz ki, doğru söz yerdә qalsın. Hәr eldә  on qәzetә oxuyandan birisi oxuduğunu qansa, onların qәdәri ilbәil artar. Axırda o bәnd ki suyun qabağını kәsmişdi vә suyu axmağa qoymuyor idi, rәxnә tapar vә su mürur ilә bәndi uçurub aparar. Sonra düşmәnin düşmәnliyi, dostun dostluğu vә dost göstәrәn doğru yolun doğru olmağı aşkâr olur.

Bәs qәzetәni necә çıxardım? Pul yox, yazıçı  yoldaş yox, çapxana  yox, hürufat yox, әmәlә yox, bir-iki yüzdәn artıq oxuyan da olmayacaq. Dövlәt tәrәfindәn izin almaq da ki, bir böyük bәladır. Bizim qubernator mütәvәffa  general Staroselski, doğrudur, xalis Rus idi, amma onun övrәti Gürcü qızı idi. Ona görә Qafqazın yer[li]  әhlini artıq dost tuturdu.  Mәn ona dәrdimi deyәndәn sonra mәslәhәt gördü ki, qәzetәnin adını Əkinçi qoyum ki, güya mәhz әkin vә ziraәtdәn danışacaq vә özü dә boynuna çәkdi ki, senzorluğu qәbul eylәsin. Bu tövr, әrizә verib izin aldım. Çünki ol vaxtda yazı-pozu şikәstә xәtti ilә olurdu vә basma xәttini oxuyan yox idi vә tamam Rusyada işlәnәn hürufat çox yaman idi. Ona görә baña mәslәhәt eylәdilәr ki, qәzetәni daşbasmasıyla (litoqrafiya) basdırım. Mәn  buna razı olmadım. Çünki litoqrafiya ilә çıxan qәzetә hәftәdә bir vә ya iki dәfә çıxa bilir. Amma mәnim ümidim var idi ki, sonra qәzetәni hәr gündә çıxarım  vә bir dә Osmanlı vә İran mәmlәkәtlәrindә ol vaxtda qәzetәlәr çıxırdı vә onlar da hürufat ilә basılırdı vә daş üstә çıxanlar da sonra hürufat ilә basılacaqdı.

Belәdә yaxşı olurdu ki işin binasından (1926/7[3]) oxuyanları basma xәttinә öyrәdim ki, sonra dübarә zәhmәt çәkib onları tәzәdәn basma xәttinә öyrәtmәk lazım olmasın. Ol  vaxtda Bakıda iki basmaxanә var idi. Onların birisindә ki, Qubernski Pravleniyanın idi, bircә Müsәlman hürufatını alayarımçıq düzәn Minasov adlı Ermәni  var idi. Onu gәtirdib  danışdırdım. Söz verdi ki, nә qәdәr hürufat düzәn lazım olsa öyrәdib mәnim qәzetәmdә işlәdәr. Sonra fikrә getdim ki, yaxşı hürufatı (Hayat, 1905/129/4) haradan alım? Rusiyada doğrudur, yaxşı hürufat yox idi, amma qәliblәr qayırdıb tәzә hürufat tökdürmәk mümkün idi. İş burasındadır ki, tәzә qәliblәr qayırdan  kârgâhçı 5-10 puttan ötrü onları qayırtmağa razı olmazdı. Ol vaxtda İslambol’da  olan bizim Şirvanlılar ilә mәnim irsal-mәrsulum var idi. Onların yazmağından bilirdim ki orada bizim Türk dilindә bir neçә qәzetә çıxır. Hәtta onlardan gündә çıxanı da var. Ona görә lazım bildim ki, gedib İslambolu  da ziyarәt edim vә orada işlәnәn yaxşı hürufatdan 5-10 put alıb gәtirim.

(Ma’badı var)

Hәsәn Zәrdabî

 

İkinci kısım - Hayat gazetesi, 2  Yanvar (Ocak) 1906, Sayı 3, s. 3

(Keçәn nömrәdәn ma’bad)

(Hayat, 1906/3/3) (1926/7[3]) 1875-ci  sәnәnin İyun ayında gedib İslambolda  10 put hürufat alıb avqust ayında qayıdıb gәldim. Hürufat qışda gәlib çatdı. Əlahiddә basmahanә açmağa pulum olmadı. Ona görә Staroselski mәnim hürufatımı Qubernski Pravleniyanın basmaxanәsi üçün satın aldı. Kâğız vә qırma ehtiyacı  hazırlayıb Əkinçi qәzetәsini çıxarmağı 1875-ci sәnәnin iyul ayının 22-(sin)dә başladım. İyul ayına qәzetәnin açılmasını salmaqdan muradım o idi ki, zikr olan Minasov’dan başqa Türk hürufatı düzәn tapılmadı.  O da bircә bacısı oğlunu gәtirib yanında şagird saxladı. Belәdә  labüd qalıb mәn özüm dә ona gәrәk kömәk edәydim. Basmaxanә hәr nömrәni bir kiçik vәrәq üstә hәr (1926/8[4]) sәfәr  1000 vәrәq basmaqdan ötrü mәndәn 15 manat hak  istәdi. Hesab çәkib gördüm ki, qәzetәni hәr iki hәftәdә bir dәfәdәn artıq çıxarda bilmiyorum.  Qәzetә çıxarmaq e’lamnamәsini Novruzda paylamışdım  vә Qafqazın tamam şәhәrlәrinә vә böyük kәndlәrinә dә göndәrmişdim. İyul ayınacan 100 müştәrim var idi ki, hәrәsindәn 3 manat, cümlәtәn  300 manat vüsul olmuşdu. Qubernator, naçalniklәrә hökm yazdı ki, hәr bir kәndin yüzbaşısı qәzetә alsın. Bu tövr ilә 300 dә müştәrim artdı ki, cümlәtәn  1200 manata qәdәr qәzetә satılmaqdan vüsul oldu. Qәzetә әldә satılmaq vә әlamnamә basdırmaq da ki, ol vaxtda yox idi. Qәzetәni 8-9 yüzә qәdәr basdırırdım. Onun 400-ünü müştәri olanlara vә artığını Bakının küçә vә bazarlarında paylatmaqdan  savayı qeyri şәhәrlәrә dә müftә göndәrirdim ki qәzetә oxumağa âdәt eylәsinlәr.

Əvvәlinci  nömrәlәri çıxarmağın zәhmәti çox artıq oldu. Yayda şagirdlәrim Bakıdan evlәrinә getmişdilәr. Mәn tәk qalmışdım vә bir dә Minasov ömründә qәzetә işi görmәmişdi vә çox ağır işlәyirdi. Ona görә, özüm yazırdım, hürufatı düzmәyinә kömәk edirdim, qәlәtlәrini düzәldirdim. Əvvәlinci yarım ili yәni yanvarın birinәcәn 500 manata qәdәr zәrәr eylәdim. Amma müştәrilәrimin qәdәri yüzdәn 300-ә qәdәr artdı. O ki yüzbaşıları  da, naçalniklәr onlara qәzetәni vaxtında göndәrmәdiyinә onların qәdәri azaldı.

Yanvarın birindәn 400-ә qәdәr müştәrim var idi, üç manatdan.  Novruzdan sonra qәzetәnin vәrәqlәrini böyüklәndirdim  vә o ilin payızında qәzetәni hәftәdә bir dәfә çıxartdım. Çünki yazıçı yoldaşlarım günü-gündәn  artırdı vә Minasov öz bacısı oğluyla işә artıq öyrәnmişdi. İl qurtaranda hesabımı  çәkib gördüm ki, 1000  manata qәdәr zәrәrim var.

(1926/9[5]) Üçüncü,  1877-ci sәnәdә yüzbaşılardan savayı 400-ә  qәdәr müştәrim var idi. Mәnim әvvәlinci kömәkçilәrim şagirdlәrim idi. Onlar yazmaqdan savayı qәzetәni müftә paylamağa, poçta vermәyә dә kömәk edirdilәr. Onların hamısı qәzetә oxumaqla yazıb-oxumağı öyrәnmiş idilәr vә öz vәtәn dilindә qәzetә görәndә çox şad oluyordular. O günü onlar üçün bir böyük bayram olurdu.

Əkinçinin әvvәlinci bәdbәxtliyi qubernator Staroselski  Bakıdan getmәyi oldu. Ondan sonra vitse-qubernator Bryuggen  senzor oldu. İkinci vә böyük bәdbәxtliyi Osmanlı davası  başlanmağı oldu.

Nә qәdәr Osmanlı davası başlanmamış idi, bir tövr Bryuggen  ilә yola gedirdim. Elә ki dava başlandı, özlәri Rus olmayan amma Rus dövlәtinә ixlas göstәrmәk istәyәnlәr әz-an-cümlә  Bryuggen  hәr bir cәhәtdә artıq diqqәt edib qәzetә çıxarmağı düşvar eylәdilәr. Əkinçi’yә ixtiyar vermişdilәr ki, siyasi xәbәrlәri qeyri qәzetәlәrdәn çap eylәsin. Amma onların birisini dә çap etmәyә qoymadılar vә bir tәrәfdәn dә müştәrilәrimiz dava xәbәri istiyorlardı.  Senzordan tәvәqqe eylәdim ki, özü qeyri qәzetәlәrin  siyasi xәbәrlәrindәn göstәrsin ki, hansıları çap etmәk mümkündür. Ona da razı olmayıb izin verdi ki, dövlәt tәrәfdәn  hәr gündә gәlәn tellәri çap edim. Əlbәttә, hәftәdә bir dәfә çıxan qәzetәdә bir hәftәnin müddәtindә gәlәn tellәrin hamısını çap etmәk mümkün deyil idi. Çünki hәr gündә 2-3 yüz sәtrә qәdәr tel gәlirdi vә onlardan seçib lazım olan qәdәrini dә basdırmağa qoymadılar. Xülasә, siyasi xәbәrlәri basmaq mümkün olmadı vә müştәrilәr mәndәn çox narazı oldular.

Müsәlmanların düşmәnlәri ki, Staroselskinin vaxtında bir iş görә bilmiyordular, hәr tәrәfdәn Əkinçi’nin üstә tökülüb onun (1926/10[6]) bağlanmağına sәy etdilәr. Jandarma polkovnikinә hәr gündә mәndәn vә Əkinçi’dәn adsız danoslar göndәrdilәr.  Jandarma tәrәfindәn mәnim üstümә qarovulçular qoyuldu. Onların birisi mәnim Rus qulluqçumun qardaşı adına gecәlәr mәnzilimin içindә yatırdı. Birisi dә küçә qapısında durub mәn hәr tәrәfә gedәndә mәni aparıb-gәtirirdi. Ol vaxtda mәn hәr gecә 1-2 saata  kluba gedib bilyard oynuyordum vә jandarma polkovniki dә bәzi vaxtda mәnim ilә oynuyordu. Onunla belә hәftәdә bir neçә dәfә o polkovnik mәni apardıb mәndәn cavab istiyordu ki, “doğrudurmu filan günü axşam filan kәslәrin yanına gedib filan sözü etmisәn?” Mәn ona cavab verirdim ki, “filan saatda sәnin ilә bilyard oynayırdım”. Deyirdi ki, “mәn  özüm dә yaxşı bilirәm, amma neylәyim, zakon belәdir, gәrәk xәbәr alım!” Belә danosları bircә jandarmaya versәydilәr genә dәrd yarı idi, amma onları vәzirlәrә, sәrdara vә qeyrilәrә dә göndәrdilәr  ki, onların cavablarını yazmaqdan biçarә jandarma yorulmuş idi. Amma bununla belә mәn qәzetәni vaxtlarında çıxardırdım.

Elә ki Dağıstanda şuluqluq  başlandı, Əkinçi’nin günü dәxi artıq qara oldu. Bir gün Nәcәf Bәy Vәzirovun mәqalәsin ki Moskovdan  göndәrmişdi, vermişdim düzmәyә. Mәqalәdә bir dәrviş bazarda dükanların qabağında qәsidәlәr oxuyub onları elm tәhsil etmәyә çağırırdı. Senzor qol çәkib çap olmağa izin vermişdi. Qәzetә çap olub paylanandan sonra qubernatorun hökmünә görә o nömrәni bağlayıb mәni istәdilәr. Gedib gördüm ki, mәnim Minasovum oradadır.

Qubernator buyurdu ki, “Minasov deyir ki, dәrvişin sözlәrinin qeyri mәnası var. Ona görә nömrәni bağlayıb sana hökm edirәm ki, bir qeyri nömrә çap edәsәn! ” Cavab verdim ki, “qeyri nömrә çıxarda bilmәrәm.” (1926/11[7]) Mәn gedәndәn sonra qubernator özü bir nömrә çıxardıb paylatdı. Çünki nömrә mәnim adımdan çıxmışdı, mәn tәvәqqe eylәdim ki, dәxi mәnim adımdan qәzetә çıxarmasınlar. Bu tövr mәn istiyordum qәzetәni vaxtı ilә bağlayıb dava qurtarandan sonra çıhardım amma Müsәlmanların düşmәnlәri әl çәkmәdilәr.

Bir gün gimnaziyanın direktoru bana mәlum eylәdi ki, sәrdarın hökmünә görә gәrәk mәn Yekaterinadar  şәhәrinin gimnaziyasına müәllim gedәm. Ona görә mәn әrizә verib qulluqdan çıxdım. Çünki mәn Bakıdan çıxıb Müsәlman işlәrindәn kәnar olmağı özüm üçün ölüm hesab edirdim.

Dava qurtardı, amma mәnim Bakıda qalmağım müşkül oldu. Padşahlıq qulluğuna mәni götürmәdilәr vә Bakılılardan heç kәs mәni qulluğa götürmәdi. Bir-iki  yerdә cәmiyyәt qulluğuna girmәk istәdim amma mәni seçkidә  qaraladılar vә qaralayanlar da Bakı Müsәlmanları oldu ki, oraya xaricilәrdәn intixab etdilәr. Belәdә mәn nә ki  Əkinçi’ni dәxi çıxarda bilmәdim, hәtta Bakıda da qala bilmәyib öz kәndimizә köçüb getdim.

Hәsәn Zәrdabî

Soydas.az